Nawigacja:    Porady

Kleszcze

Elżbieta Lejbrandt

Kleszcze, to krwiopijne pajęczaki należące do typu stawonogów. W Polsce żyją dwie rodziny kleszczy, a mianowicie Argasidae (kleszcze miękkie), do których należą obrzeżki oraz Ixodidae (kleszcze twarde), do których należy około 810 gatunków na całej kuli ziemskiej. W Polsce znamy 21 gatunków, z których kleszcz o nazwie Ixodes ricinus jest najpopularniejszy i najważniejszy w znaczeniu medycznym i weterynaryjnym. Wszystkie kleszcze są bezwarunkowymi pasożytami lądowych zwierząt kręgowych. Prawie wszystkie gatunki kleszczy są związane z żywicielami tylko na okres pobierania od nich pokarmu czyli krwi, natomiast resztę życia spędzają we właściwym dla siebie środowisku. W Polsce najczęściej spotykany jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) występujący na terenie całego kraju, szczególnie w środowiskach wilgotnych. Często można go spotkać w lasach mieszanych i liściastych, na obrzeżach lasu, na łąkach, pastwiskach, brzegach stawów i rzek, polanach, obszarach zarośniętych paprociami, jeżynami, czarnym bzem czy leszczynami. Zimę kleszcze spędzają głęboko pod ściółką. Wzrost temperatury powoduje zwiększenie ich aktywności. Najwyższą aktywność przejawiają wiosną i jesienią ( czerwiec i wrzesień), co jest związane z ich cyklem życiowym.

Samice kleszczy składają jaja w środowisku zewnętrznym, a mianowicie w ściółce, pod kamieniami, w gniazdach i norach zwierząt. Z jaj wylęgają się larwy, które następnie przekształcają się w nimfy, a z nich w postać dojrzałą. Zarówno larwy jak i nimfy żywią się krwią zwierząt i dopiero po ukończeniu żerowania mogą przejść w następne stadium. Larwy i nimfy żerują zwykle na drobnych ssakach takich jak np. myszy, wiewiórki. Natomiast dorosłe kleszcze żerują na większych zwierzętach dzikich i hodowlanych jak np. lisy, sarny, zające, jelenie. W ślinie kleszczy znajdują się różne substancje, które wzmagają przepływ krwi i rozszerzają naczynia krwionośne. Po skończeniu żerowania kleszcz sam usuwa narządy gębowe z ciała żywiciela, natomiast mechaniczne, zbyt gwałtowne usuwanie kleszczy, może często prowadzić do oderwania tkwiących w skórze żywiciela narządów gębowych. Mechaniczne usuwanie kleszczy najlepiej wykonywać ostrożnie przy użyciu pęsety należy ująć kleszcza pęsetą jak najbardziej z przodu i wyciągnąć go prosto bez kręcenia. Pokrywanie kleszcza tłuszczem nie przyspiesza jego odpadnięcia, może sprowokować jedynie wymioty u tego roztocza zwiększając ryzyko zakażenia. Choroby przenoszone przez kleszcze są nazywane chorobami transmisyjnymi. Czynniki patogenne nie są szkodliwe dla kleszczy, bytują one w ich jelicie środkowym, gruczołach ślinowych, hemolimfie i innych narządach. Patogeny mogą być przekazywane pomiędzy poszczególnymi stadiami rozwojowymi kleszcza ( przekazywanie transstadialne ) lub przez komórki samic lub samców w czasie zapłodnienia ( przekazywanie transowarialne ). Z ponad 800 gatunków aż 80 wykazuje znaczenie medyczno - weterynaryjne i gospodarcze. Kleszcze są przenosicielami wielu chorób m. in. wirusowych zapaleń mózgu, boreliozy z Lyme, piroplazmozy, erlichiozy, gorączek krwotocznych, tularemii, gorączki Q.

W patologii człowieka duże znaczenie ma wirus kleszczowego zapalenia mózgu, który wywołuje kleszczowe zapalenie mózgu nazywane również wiosenno - letnim lub wczesno - letnim zapaleniem mózgu. Do zakażenia dochodzi przede wszystkim w wyniku ukłucia przez zakażonego kleszcza, który sam nie choruje ale raz zainfekowany pozostaje nosicielem wirusa przez całe swoje życie. Zanotowano również zakażenia szerzące się drogą pokarmową przez picie surowego mleka pochodzącego od zakażonych zwierząt, wtarcie w skórę odchodów zakażonego kleszcza. Dla zwierząt, w przeciwieństwie do człowieka wirus nie jest chorobotwórczy, zakażone zwierzęta po pierwszej infekcji produkują specyficzne przeciwciała, które chronią je przed zachorowaniem do końca życia. Okres wylęgania choroby wynosi zwykle 7-14 dni. Leczenie kleszczowego zapalenia mózgu jest jedynie objawowe, zalecany jest spoczynek, podawanie leków przeciw-bólowych, uspakajających i antydepresyjnych. W Polsce co roku obserwuje się nawet do kilkuset przypadków kleszczowego zapalenia mózgu. Choroba nie przenosi się od człowieka do człowieka. Człowiek jest tylko przypadkowym gospodarzem wirusa i nie odgrywa żadnej roli w dalszej transmisji tego zakażenia w środowisku.

Przed kleszczowym zapaleniem mózgu można ochronić się stosując szczepionkę. Aktualnie dostępna jest szczepionka firmy austriackiej (stosowana od 1973 roku) FSME-IMMUN- INJECT. Szczepionka ta ma wysoką skuteczność i niewielką ilość działań ubocznych ( mogą sporadycznie wystąpić miejscowe odczyny takie jak zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia, obrzęk sąsiadujących węzłów oraz objawy ogólne jak uczucie rozbicia, bóle głowy czy mięśni ). Szczepionka powinna być podawana u osób narażonych zawodowo na ukłucia kleszczy oraz u osób urządzających leśne wycieczki. Szczepionka daje całkowite zabezpieczenie po trzykrotnym jej podaniu: po pierwszym szczepieniu ( powinno być podane najlepiej jeszcze w zimnym okresie roku ) należy podać drugą dawkę szczepionki 1-3 miesięcy po pierwszej, natomiast trzecie szczepienie wykonać 9-12 miesięcy po drugim. Dawkę przypominającą należy podać 3 lata po ostatnim szczepieniu. Kleszcze przenoszą również boreliozę z Lyme zwaną inaczej krętkowicą kleszczową lub chorobą z Lyme. Wywołuje ją bakteria Borrelia burgdorferi, która jest przekazywana człowiekowi w czasie ssania krwi przez zakażonego kleszcza. Rezerwuarem tej bakterii są podobnie jak w przypadku kleszczowego zapalenia mózgu wolno żyjące zwierzęta, które stanowią źródło zakażenia dla kleszczy. Okres wylęgania boreliozy wynosi od 3 do 30 dni od dnia ukłucia przez kleszcza. W początkowym okresie choroby występują zmiany skórne w postaci t. zw. rumienia wędrującego, natomiast późna faza choroby charakteryzuje się występowaniem objawów reumatologicznych, neurologicznych i kardiologicznych. Zakażenie borelią wymaga co najmniej 24-godzinnego kontaktu z kleszczem, dlatego też szybkie usuwanie kleszczy jest najskuteczniejszą formą profilaktyki. Leczenie boreliozy polega na zastosowaniu antybiotykoterapii, która może zapobiec rozwojowi późnych faz choroby. Jedyną metodą zapobiegania boreliozie z Lyme jest profilaktyka.

Tularemia jest ostrą chorobą zakaźną zwierząt i ludzi. Źródłem zakażenia mogą być chore zwierzęta ( zające, króliki, szczury, psy, koty, krowy, świnie, wiewiórki, ryby, ptaki), oraz zakażone bakteriami: żywność, woda, pył. Ważną rolę w przenoszeniu tej choroby odgrywają przede wszystkim kleszcze przekazując bakterie przez ślinę i kał. Dlatego tez poza zwykłą drogą przenoszenia w czasie pobierania krwi można się zakazić wcierając odchody kleszcza w skórę. Okres wylęgania choroby trwa 3 5 dni, czasami wydłuża się do 10 dni. Początek choroby zaczyna się gwałtownie bólami głowy, gorączką, dreszczami, uczuciem „rozbicia”, bólami mięśni. Możemy spotkać się z różnymi późniejszymi objawami tularemii, dlatego też dzielimy ją na postać: węzłową, skórną, oczną, ustno gardłową, oskrzelowo płucną, żołądkowo jelitową, wrzodziejąco gruczołową oraz trzewną. Leczenie tularemii polega na podawaniu antybiotyków . Należy zaznaczyć, że nie notuje się zakażenia człowieka od człowieka.

Gorączka Q jest chorobą zakaźną przenoszoną przez kleszcze, wywołaną przez bakterie Coxiella Burnetti należące do riketsji. Choroba ta charakteryzuje się występowaniem objawów grypopodobnych takich jak gorączka, dreszcze, bóle mięśni, głowy. U części chorych może dojść do zapalenia wątroby o charakterze ostrym lub przewlekłym. Leczenie polega na podawaniu antybiotyków a przebycie choroby zwykle zabezpiecza przed ponownym zachorowaniem. Gorączka Q występuje na całym świecie. Źródłem zakażenia człowieka są wydzieliny, wydaliny, produkty mięsne i skóry chorych zwierząt. Kleszcze ulegają zakażeniu ssąc krew chorych zwierząt i przenoszą te zarazki na inne organizmy. Zakażenia u zwierząt są bezobjawowe, dlatego trudno zlikwidować ognisko epidemiczne. Ponadto zarazki są bardzo odporne na czynniki fizyczne i chemiczne, mogą przetrwać w warunkach zewnętrznych przez 6 miesięcy zachowując swoją inwazyjność. W wysuszonym kale kleszczy ( np. na skórze zwierząt, sierści psów czy kotów) mogą przetrwać nawet przez 6 lat.

W województwie lubelskim przeprowadzono badania serologiczne u rolników posiadających gospodarstwa hodowlane uzyskując 16,5% wyników seropozytywnych w kierunku Coxiella Burnetti.

Ludzka anaplazmoza to choroba wywołana przez bakterie z rodzaju Anaplazma przenoszone przez kleszcze. Szczególnie zagrożeni są np. leśnicy, u których stwierdzono występowanie przeciwciał we krwi. Choroba ta charakteryzuje się niespecyficznymi objawami takimi jak: wysoka gorączka, dreszcze, bóle głowy, stawów, powiększenie śledziony, wątroby. W niektórych przypadkach notowano ciężkie objawy do zgonu włącznie.

Zwalczania kleszczy metodami chemicznymi w środowisku nie stosuje się z ekologicznego punktu widzenia ze względu na niebezpieczeństwo zakłócenia równowagi biologicznej w biotopach leśnych.

Aby chronić się przed kleszczami należy:

- stosować odpowiednie ubrania : bluzy, kombinezony, obcisłe spodnie, kalosze, skarpety, które mogą być również przesycone repellentami (substancjami odstraszającymi kleszcze),

- przeglądać ubranie po zdjęciu, ponieważ kleszcze nie przyczepiają się natychmiast do ciała,

- unikać chodzenia szlakami zwierząt,

- nie siadać pod krzakami i na gołej trawie,

- nie wnosić do namiotów, mieszkań świeżo skoszonej ściółki, trawy,

- stosować repellenty.